Igrexa - Muro norte e portada
A fachada norte da igrexa divídese en cinco tramos separados por contrafortes. Nun deles, destaca sobre o resto a portada románica, un dos elementos máis característicos do mosteiro de Santa María. Actualmente está cegada, pero o seu significado histórico é importante.
Esta porta denominábase antigamente “porta dos mortos”, pois era o acceso ao cemiterio dos monxes que habitaban o mosteiro. Posteriormente, chegou a ser cemiterio parroquial ata que foi trasladado definitivamente á súa localización actual en 1976.
Debaixo da xanela, destaca o tornalluvias, decorado mediante arquitos con canecillos. A portada ten tres arquivoltas con arco de medio punto, dous pares de columnas con capiteis, o tímpano e mochetas que o sosteñen.
Igrexa - Ábsidas
As ábsidas románicos semicirculares que dan forma á cabeceira da igrexa atópanse divididos por columnas encostadas en tramos, dispoñendo de catro na ábsida central e dúas nos laterais, e atopándose algunhas delas partidas ou eliminadas.
Ábsida central
Ao dar a volta á igrexa, os visitantes atoparanse cunha sorpresa: un altar construído no exterior da ábsida central, xusto alén da parede do altar interior. Cegando unha das xanelas, cabe destacar que este elemento é moi pouco común nos templos destas características. Pertencía a unha sancristía que se construíu neste lugar e que se derrubou en 1941, por iso as dúas columnas encostadas centrais desta ábsida están mutiladas.
Sobresae o chan de estilo ajedrezado, situado baixo o altar, e que saíu á luz por mor dunha recente restauración. Este elemento actuaría como chan da sancristía que acabamos de mencionar.
Na ábsida central hai xanelas flanqueadas por arcos de medio punto con pequenas columnas encostadas, algunhas delas cortadas. Neste punto, destaca especialmente a xanela románica. Ademais, é posible apreciar uns gran números de marcas de canteiros e canecillos moi interesantes e ben conservados, así como o rosetón situado no alto da ábsida.
Ábsidas laterais
As ábsidas laterais atópanse divididos en tres tramos separados por columnas encostadas, dispoñendo todos eles de canecillos, capiteis e columnas.
Claustro reglar, de hospedería ou dos Cabaleiros
O claustro do mosteiro de Santa María constrúese en parte grazas á inclusión deste último na Congregación de Castela do Cister, o que derivou nun impulso directo que axudou á súa ampliación.
Datado do século XVI e de estilo renacentista, chegaron ata a actualidade o tramo norte pegado á igrexa, o tramo oeste e unha arcada do tramo sur. As paredes que actualmente faltan abrían camiño ás estancias de maior uso para a vida dos monxes, tales como a sala capitular, o calefactorium ou as cociñas.
O claustro destaca pola súa sinxeleza e elegancia. Este estilo toscano, caracterizado polos arcos puídos de medio punto, carpaneles con dovelas e columnas lisas, fai do claustro a porta directa á Idade Media.
Reedificado entre os séculos XVI e XVIII e, por tanto, posterior á construción da igrexa, crese que foi construído sobre os cimentos dun claustro anterior. Esta explicación débese a que a altura das paredes é moi superior á presente en construcións similares da época, podendo pertencer á Idade Media. A todo iso únese o feito de que algunhas das pedras inferiores posúen marcas de canteiro, moi frecuentes no medievo pero que, xa na época moderna, caeron en desuso.
O claustro é de dous corpos, tendo nos inferior arcos de medio punto sobre columnas cilíndricas que descansan sobre o muro ou podio corrido.
Tramo sur
Do tramo sur tan só consérvase a arcada orixinal.
Tramo oeste
Cara á metade deste tramo atópase o acceso ao que se configuraba como o patio do claustro, presidido por un pozo restaurado.
Ademais, existe unha porta de acceso ás antigas dependencias do mosteiro, sendo hoxe a sede do Concello e os seus servizos municipais.
Tramo leste
Existe un pequeno altar situado na confluencia dos tramos norte e leste, situado inmediatamente á beira da porta da igrexa.
Neste punto, destaca unha columna co principio dun arco, sendo posiblemente un dos extremos da arcada do tramo este, o cal, como indicamos anteriormente, non chegou aos nosos días.
Tramo norte. As portas de acceso á igrexa.
Existen dúas portas na parede que comparten claustro e igrexa. A principal delas, de estilo románico e con acceso directo á igrexa, denomínase porta regular. Composta por dous arquivoltas con arco de medio punto, estas atópanse sostidas por dúas columnas a cada lado.
O tímpano posúe unha inscrición na que se aprecia a data de 1170, ano en que os monxes cistercienses de Montederramo chegaron a Xunqueira de Espadanedo para fundar o Mosteiro sobre o primitivo dos Cóengos Regulares de San Agustín.
Respecto a a máis sobria, era utilizada polos denominados "conversos", isto é, unha comunidade paralela que habitaba o mosteiro. O seu carácter era moito máis humilde, sendo traballadores das terras e carecendo da capacidade de ler. Ademais, non estaban obrigados a cumprir a totalidade dos preceptos da regra e non tiñan contacto algún cos monxes. Todo iso derivou en que os conversos tivesen unha porta separada da principal usada polos monxes.
Os reloxos de sol
Se nos achegamos ao Claustro Regular vemos os lenzos norte e oeste do mesmo. Sobre os antepechos labrouse ao redor de 1663 un sistema de reloxos solares que se distribuían entre os muros norte, leste e oeste, e dos cales se conservan tres exemplares na actualidade:
- Dous reloxos ovalados verticais orientados ao sur no muro norte: Estes reloxos ovalados son un modelo pouco frecuente e segundo Pedro Novella só documéntase outro exemplar máis tardío (século XVIII) en Villanueva de Yerri, Navarra.
Os dous modelos preséntanse, o máis antigo, en numeración romana e a súa copia con números arábigos. Posiblemente, esta duplicación explicásese para que, quen non coñecese a numeración romana, comprendese a hora.
- O terceiro reloxo, cuadrante vertical ao levante (este) sitúase no muro oeste e estaría orientado ao leste, lugar por onde sae o sol.
- E, finalmente, un cuarto reloxo, o que debeu ocupar o á este, hoxe desaparecida, e orientado ao poñente (oeste): cuadrante vertical poñente.
Por que estes reloxos no claustro?
A vida dos monxes rexíase pola regra que S. Benito redactou a finais do século VI en Nursia, cuxo principal mandato era «Ora et labora». O seu obxectivo era a regulación do horario a través do aproveitamento máximo da luz solar segundo as estacións do ano para así alcanzar un equilibrio perfecto entre o traballo, a meditación, a oración e o soño. Por iso, para distribuír o tempo de maneira conveniente, eran necesarios os reloxos.
O mosteiro de Santa María contaba cun interesante sistema “ gnomonista” conformado por catro reloxos e que pretendía poder saber en calquera momento que hora era: Os dous case idénticos verticais orientados mediodía (os principais) sinalarían, preferentemente, as horas comprendidas entre as cinco da mañá e as sete da tarde; o vertical orientado ao nacente sinalaría as horas da mañá, de 4 a 11; e, finalmente, o que debeu situarse no lenzo este, vertical orientado ao poñente, as horas da tarde.
Con este interesante sistema horario solar os monxes non tiñan xustificación para perderse os momentos de oración (sete rezos diúrnos diarios e un nocturno) ou saltarse os tempos de lectura ou traballo (ora, labora et lege).
Hospedería e portería
A Hospedería e a Portería serán as últimas obras importantes da Idade Moderna e deben iniciarse unha vez unha vez concluído o Claustro Regular, a comezos do século XVII. O claustro da Portería ou Hospedería é unha estrutura que se erixe ex novo pois, no período medieval, as hospederías estaban fóra dos muros do mosteiro e os cenobios só contaban co templo e o Claustro Regular.
Será na Idade Moderna cando as novas dependencias, destinadas tanto a hóspedes como a avituallamiento da comunidade, incorpórense ao novo mosteiro que se comunicará co exterior a través da Portería.
O edificio de hospedería posúe unha porta de entrada barroca que dá acceso á portería. Esta porta componse de dúas pilastras onde se atopa esculpida a coroa real e o escudo da Orde do Císter presidindo a entrada ao mosteiro.
Dentro da portería, destaca a súa bóveda de canón con casetones iguais aos atopados no mosteiro veciño de Montederramo, polo que a obra parece ser executada polo mesmo equipo que o mosteiro nai.
A portería era o lugar de entrada ao mosteiro e estaba gobernada por dúas portas: unha exterior, que permitía aos visitantes entrar nunha sala de espera onde sentaban ata recibir o permiso de entrada, e outra interior, que daba acceso ás dependencias do mosteiro.
As fachadas da igrexa e do mosteiro forman a tradicional planta de ángulo, moi característica nas edificacións monacales.
Iglesia - Fachada
Orixinalmente, a fachada principal da igrexa era de estilo románico. Con todo, a comezos de marzo do ano 1800, talvez como consecuencia do terremoto de Lisboa, esta destrúese, acompañando consigo o campanario, tamén medieval. Outra das hipóteses fai referencia á súa destrución por mor dun raio que impactou contra os mesmos.
Entre 1801-1802 levantarase a nova fachada e, aínda que o hastial responde os canons clasicistas do Neoclásico, a torre das campás inspirarase nos pasados modelos barrocos.
Na actualidade, a fachada é presidida pola imaxe de San Bernardo.
